Troost

Voor het geval dat het u ontgaan is: het is de maand van de filosofie. U heeft dus nog ruimschoots de tijd om over iets ingewikkelds na te denken als uw ziel, het thema dit jaar. Als u dat te hoog gegrepen vindt mag het van de Vereniging van Filosofen ook over iets behapbaarders gaan, zoals ‘het bewijs van het eigen bestaan als denkend object’. Die laatste zin kom ik op de eerste bladzijde tegen van het boek ‘Het bewustzijn verklaard’ van filosoof Daniel C. Dennett. Dennett is een yankee, en een man. Dat laatste zeg ik er maar bij omdat je in de filosofie nog steeds weinig vrouwen tegenkomt. Grote geesten – bijna allemaal mannen – hebben zich over de vraag gebogen waarom dat zo is, maar zo moeilijk lijkt me de vraag niet te beantwoorden. Mannen willen oplossingen, zelfs voor onoplosbare problemen. Niet al te veel vrouwen lijken zich tenminste in de geschiedenis van de mensheid druk te hebben gemaakt over ‘het bewijs van hun eigen bestaan als denkend object.’ De meest gangbare uitleg daarvoor is dat de denk- en gevoelswereld van vrouwen beter verweven is, meer in harmonie. Van de andere kant: dat de omgang met een probleem van groter belang is dan het oplossen ervan zou je een typisch vrouwelijke filosofie kunnen noemen. Als ik voor mezelf spreek: ik voel een grote affiniteit met de problemen die de filosofie opwerpt maar zelden met haar antwoorden, haar oplossingen. Ik hoéf geen oplossingen, daarin ben ik net een vrouw. Een ander bezwaar dat ik tegen de filosofie heb is dat ze als het er werkelijk op aan komt zo weinig troost biedt. De enige vorm van troost die we uiteindelijk hebben is de schoonheid. Op een begrafenis lezen we elkaar daarom gedichten voor, we luisteren naar Bach of The Beatles. Wat we niet doen bij de begrafenis van een dierbare is een filosofische voordracht aanhoren over ons ‘bestaan als denkend object’.

Rituelen

Met een bevriend schilder-schrijver wandel ik door de binnenstad. Mijn vriend is vandaag drieëndertig geworden, de leeftijd waarop Jezus van Nazareth zijn laatste adem uitblies. Het brengt ons ertoe onder het lopen een lijstje te maken van vroeggestorven kunstenaars en schrijvers. Bij de schilders komen we niet verder dan Modigliani en Vincent van Gogh, maar de lijst met vroeggestorven schrijvers is des te langer. Daaruit zou je kunnen concluderen dat schrijven een gevaarlijke bezigheid is.

De wandeling voert langs een grasveldje waaraan een kleine protestantse kerk ligt. Op zondagen schudt hiervandaan een moderne klokkentoren zijn gebeier over onze stadswijk. Vandaag wordt er begraven. Een zwarte lijkauto stuurt langzaam rond het grasveldje, een tiental volgauto’s in zijn kielzog. Families in donkerglanzende pakken vullen de straat en laten zich ronddirigeren door een team zeer professionele begravers. Het ziet er strak georganiseerd uit allemaal. Van mij mag het wel wat minder vakkundig, een beetje slordig zelfs. Zo’n tot in de puntjes geritualiseerde uitvaart is duidelijk toch weer bedoeld om de dood op een afstand te houden. Hoe groter de angst voor de dood hoe formeler het er aan toe gaat. Dat geldt trouwens ook voor levensangst, bedenk ik.

Ik vraag mijn vriend hoe het voelt, drieëndertig worden. Hij geeft toe ineens een zekere tijdsdruk gewaar te worden; als kunstenaar is de tijd van veelbelovend zijn inmiddels wel voorbij. ‘Drieëndertig,’ zegt hij, ‘dat is bijna al te laat voor te vroeg gestorven.’

We wachten voor de ingang van de kerk tot de stoet rouwenden voorbij is, maar daarin zijn we de enigen. Andere passanten doorkruisen laconiek de families in het zwart. Een postbode met een opzichtig gekleurde brievenkar beweegt zich zelfs zó onverstoorbaar tussen de rouwenden dat je je afvraagt of er hier tussen de bedrijven door wordt begraven ofwel tussen de bedrijven door post wordt rondgebracht.

Maar nee, dit is het hele bedrijf.

August Tholen

Een fantast met faalangst

De Engelse historicus Ian Kershaw schreef een tweedelige Hitlerbiografie die onvermijdelijk de vraag opwerpt of er geloof moet worden gehecht aan het idee dat er van de geschiedenis iets te leren valt. Al die pogingen van historici om langs analytische weg het succes van demagogen en tirannen te bevatten; zijn het geen pogingen om verstand te vinden in dierlijke drift, rede in bloeddorst? In Hoogmoed, het eerste deel van de biografie, voert Kershaw meerdere argumenten aan om aan te tonen dat Hitlers persoonlijkheid een grote rol speelde, dat het kwaad zogezegd al in de wortel zat. Maar aan de jonge plant Hitler was helemaal niets mis, die ontwikkelde zich mendeliaans, dat wil zeggen: bedreigd  door de wereld, in plaats van een bedreiging  vóor de wereld. De stinkende vruchten die er later aan zouden groeien waren zonder twijfel het gevolg van een ziekmakende omgeving; een harteloze vader, armoe en vernedering, en nog later het pesticide van het pan-germanisme.

Er wordt in verband met Hitlers ontwikkeling altijd veel nadruk gelegd op het feit dat hij op de kunstacademie werd afgewezen. Een mislukt kunstenaar, wordt er graag bij geschamperd. Het is een fraai staaltje van achteruit argumenteren. Eveneens afgewezen werd dat jaar een vent die het later zelfs tot rector bracht van dezelfde kunstacademie! De afwijzing toont hoogstens aan dat Hitler niet bijzonder getalenteerd was en niet willens zijn artistieke tekortkomingen door hard werken aan te vullen. Maar wat bewijst dát? De wereld is vol van middelmatige presteerders en luiwamessen die geen tiran worden.

Over Hitlers kunstzinnige aspiraties zegt Kershaw: Hij was een fantast met faalangst. Maar zo begint toch menig kunstenaarsleven? Sterker, zo eindigt ook menig kunstenaarsleven.

Weinig talent en geen sprankje doorzettingsvermogen. Allemaal goed en wel, maar Adolf Hitler is dan achtien of negentien jaar. Het is dé tijd bij uitstek in het leven van een jonge man om even op drift te raken, om – kortstondig – tot mislukken gedoemd te zijn. Er is, kortom, niets in zijn jeugd- en adolescentenjaren dat dwingt tot een lineair of causaal verband met de latere dictator. Ook niet zijn hoogmoed die eveneens ‘des jeugds’ is. Wat vooral bijblijft na het lezen van Kershaws doorwrochte werk is hoe onvoorstelbaar veel hulp tirannen nodig hebben om carrière te maken. Hitler was een ongericht projectiel dat in zijn baan geholpen moest worden door krachten van buitenaf. Hij had hulp nodig van anderen, en  niet zo’n beetje ook. Het is onvoorstelbaar hoeveel hulp Adolf Hitler kreeg in het Duitsland van zo’n driekwart eeuw geleden. 

Ian Kershaw, Hitler

Als je het leven van een tiran beschreven ziet ben je vooral op zoek naar het omslagpunt daarin, als je zoals ik tenminste niet geloven kunt dat iemand als tiran geboren wordt. Hitlers reputatie, die van vleesgeworden slechtheid, heeft zich vooral achterwaarts en terug in de tijd ontwikkeld. Sommigen gaan daarbij zo ver om de volgroeide schurk Hitler zelfs in de onschuldige baby Hitler te projecteren. Het fenomeen is bekend uit films: als je eenmaal wéét dat iemand een schurk is zul je het in zijn of haar gezicht ook menen te zien. ‘Wat een rotkop’, zeg je over iemand die nota bene een rol speelt, en die in een volgende film in de rol van held of heldin wordt gecast – met dezelfde rotkop.

Ian Kershaw doet in zijn overigens uitstekende biografie min of meer hetzelfde wanneer hij Hitler’s jeugd beschrijft. Iets te vaak wekt hij de indruk dat Hitlers hele leven een omslagpunt was, dat van meet af aan alle kenmerken van de latere dictator aanwezig waren. In die context verklaart hij te vaak onbeduidende voorvallen tot sleutelfeiten. De eerste helft van Hitlers leven verliep feitelijk ongedenkwaardig en was nauwelijks interessant. Er moeten duizenden, tíenduizenden mensen zijn geweest die zo’n zelfde soort leven leefden en die allemaal niet tot een dictator uitgroeiden. En wat betreft Hitlers denkbeelden: stuitend is toch vooral zijn gebrek aan visie en het Volksempfinden dat er voor in de plaats komt. Hij was de ideale vertolker van dat Volksempfinden door zijn eigen innerlijke leegte en zijn behoefte ergens bij te horen. In het door en door vernederde Duitsland van de Weimarrepubliek kon Hitler het met zijn talent voor demagogie ver brengen; zijn remedies waren verleidelijk simpel en zijn retoriek simpelweg verleidelijk. Hij was een roofdier dat zijn kans greep, maar van een aangeboren  kwaadaardigheid is, zo min als bij roofdieren, geen sprake. Wie Hitlers jeugdfoto bekijkt en daarin reeds het sluimerende kwaad ziet doet wat de filmkijker van hierboven doet: hij handelt met voorkennis. Het is kijken met terugwerkende kracht. Het is enkel met die terugwerkende kracht dat Hitler kon uitgroeien tot het spreekwoordelijke kwaad, de primus inter pares onder de tirannen.

Eva Braun

Ooit ontdekte ik dat als je door het huidig Europa een Andreaskruis trekt de lijnen bijeenkomen in Braunau am Inn, Hitler’s geboorteplaats. Typisch een ontdekking voor Harry Mulisch, leek me dat. Op een kleine 100 kilometer afstand van Braunau am Inn  ligt de Obersalzberg, waar Hitler in 1935 zijn presidentiele onderkomen de Berghof liet bouwen en waar algauw de complete top van de nazipartij neerstreek. Het is tegen dit Beiers alpendecor dat Eva Braun menig filmrolletje volschoot van haar geliefde. Hitler leerde Braun kennen in 1929 op het kantoor van de fotograaf Hoffmann. Ze was toen 17 jaar en ze zou het ideale gangstermeisje worden: tamelijk charmant, zeer loyaal en volslagen apolitiek. Op de films die ze van Hitler en zijn entourage maakte op de Obersalzberg ziet Hitler er vooral ontstellend onnozel uit, als een vroegoud keuterboertje (nomen est omen, Hitler betékent ook zoveel als keuterboertje). Zijn stijl van zich voor de camera bewegen is die van gezag uitstralen door stijf als een standbeeld  heen en weer te wiegen, met af en toe een militair hupsje tussendoor. Ontspannen lijkt hij geen moment, onzeker en zich van zichzelf bewust des te meer. Dat stijve en formele blijkt nog duidelijker in zijn omgang met kinderen die, veel meer dan volwassenen, tot fysieke actie aanzetten: er dient gebogen, geknield, gespeeld  en aangeraakt te worden. Hitler dwingt zichzelf in die rol, die van joviale oom, maar het kost hem zichtbaar moeite. Zelfs in de manier waarop hij een hond streelt zit iets houterigs. Je krijgt de indruk dat Hitler niet met levende wezens kon omgaan, behalve in de meest formele, afstandelijke zin. Dat maakt een mens kolossaal eenzaam, en kolossale eenzaamheid leidt tot kolossale woede. Hitler was voortdurend bezig zichzelf te overschreeuwen en de Duitsers hadden behoefte aan iemand die zichzelf overschreeuwde, iemand die het nationale gevoel van verlies en onmacht kon omzetten in een Wagneriaanse overwinningsmythe. Hoe die mythe precies tot stand kwam is gedetailleerd beschreven in Ian Kershaw’s indrukwekkende Hitler-biografie. Daarover later meer.

Herrie

  

Over het belang van deze blog heb ik soms zo mijn twijfels. Soms denk ik: ik creëer er een kleine luwte mee in een wereld vol herrie en derrie. Dan weer denk ik: het is het megalomaan getoeter van een ijdeltuit. Er zijn dagen dat ik denk: die stukjes moeten eigenlijk veel langer zijn, dan weer lijken ze me nog veel te lang. Hoe het ook zij, dat niemand er op zit te wachten lijkt me overduidelijk want er is teveel van alles in de wereld. Teveel blogs, teveel columns, teveel rubrieken en opinies, teveel gekwetter en getweet. Zoveel stemmen om ons heen, al die informatie, wie kan en wil dat allemaal verwerken? Twitter, Hyves, sms, mms, Facebook, weblogs, fora, Linkedln: het lijkt wel of we allemaal tegelijk naar elkaar staan te schreeuwen: Hé, kijk hier! Hier ben ik! Hier sta ik! Zie je me?

Zo kan het gebeuren dat ik over de lengte van deze stukjes nadenk terwijl ze toch van een uiterst bescheiden lengte zijn. Van lezers – scholieren vooral – krijg ik wel eens te horen dat ze blij zijn dat ik ‘dunne boeken’ schrijf. Ze zeggen het trouwens op zo’n toon dat ik ga vermoeden dat ik ze nog veel blijer maak door helemaal géén boeken te schrijven. Zo bescheiden ben ik nou ook weer niet. Maar er zijn van die dagen dat ook mijn eigen stem me een tikje te luid voorkomt.

Vandaag was zo’n dag.

Vandaag lijkt dit stukje me wat aan de lange kant.

Drank en dood

Van de typisch  Nederlandse roman, als die bestaat, krijg ik claustrofobie. Zit je weer voor voor tweehonderd of meer bladzijden gevangen in het monotone interieur van een getourmenteerde, broeierige ziel.

Er hoort regen bij, Nederlandse regen, een poes, kastanjebomen, veel drank en het schoorvoeten van Magere Hein om het huis. Waarom nu kastanjebomen? Dat kan ik niet zeggen. En hoewel ik genoeg romans kan voorleggen die drank of dood of poes tot thema hebben zou het me moeilijk vallen meer dan een paar romans aan te wijzen waarin ál die zaken aan bod komen.

Dat bewijst mij nog niet dat de typisch  Nederlandse roman niet bestaat, alleen is er met die roman iets merkwaardigs aan de hand. Veel daarin is natuurlijk gewoon gelogen. Fictie heet dat dan. Proza haalt vanouds veel stof uit de leugen, maar het merkwaardige is nu dat in de typisch  Nederlandse roman gelogen wordt over drank en dood, want die schrijvers voelen zich best wel ‘ns gewoon lekker, lente-achtig, van hupfaldera. Toch willen ze ons het liefst doen geloven dat ze gedurig gevangen zitten tussen ongeneeslijke landerigheid en wereldwee. Dat ze gekweld worden door zichzelf, de herfstregen en de dood van hun poes. Welnu, van die typisch  Nederlandse roman krijg ik claustrofobie.

Maar de typisch  Nederlandse roman bestaat niet.